Şu anda görüntülediğiniz: EK-5 Yapının Analizini İstiyor: Patlayıcı ile Yıkımda Sayısal Model, Dinamik Analiz ve DTEX CAE

EK-5 Yapının Analizini İstiyor: Patlayıcı ile Yıkımda Sayısal Model, Dinamik Analiz ve DTEX CAE

Mevzuat · Yapısal Analiz

Bu yazıda

  • EK-5’in patlayıcı ile yıkımda hangi analizleri, hangi maddelerde istediği
  • Stabilite raporundan çöküş analizine uzanan hesap zinciri
  • Analiz ve raporlardan kimin sorumlu olduğu
  • DTEX CAE’nin bu zincirde neyi hesapladığı ve EK-5’in ötesinde ne yaptığımız
  • 12 Ağustos 2027’ye kadar yapı sahibinin ve müteahhidin hazırlaması gerekenler

Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik’te 12 Ağustos 2026 tarihli ve 33338 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklik, Yönetmeliğe EK-5’i ekledi. Değişikliğin büyük bölümü 12 Ağustos 2027’de yürürlüğe girecek (değişiklik md.14). Genel çerçeveyi Ağustos’taki yazımızda anlatmıştık. Bu yazı EK-5’in en teknik kısmına odaklanıyor: yapısal analiz.

Bugün yürürlükteki Yönetmelik de yıkım planından önce yapının malzeme ve hasar özelliklerinin, taşıyıcı sisteminin ve taşıma gücünün incelenmesini; patlatmalı yıkımda ayrıca patlatma yöntemini ya da planını içeren bir rapor istiyor (md.6/2). Ancak bugünkü metinde ve eklerinde (EK-1–EK-4) taşıyıcı sistemin sayısal modeli, doğrusal olmayan dinamik analiz ya da stabilite raporu adıyla bir belge yok; ekler mimari ve/veya statik proje, temin edilemiyorsa röleve istiyor (EK-2 md.1(b)). EK-5 ile bu değişiyor: 12 Ağustos 2027’den itibaren patlayıcı ile yapılan her yıkımda, yapının yüksekliği ne olursa olsun, yıkım tasarımı taşıyıcı sistemin sayısal modeline ve mühendislik hesabına dayanmak zorunda.

Mevzuat dayanağı · 12.08.2027’den itibaren

Yönetmelik md.6/2 (değişiklik md.4): “Patlayıcı ile yapılan yıkımlar ile yüksek yapıların yıkımının yıkım planı EK-5’e göre hazırlanır.”

Yönetmelik md.5/4 (değişiklik md.3): “Patlayıcı ile yapılacak yıkımların analiz ve raporlarından, müellif ve patlatmadan sorumlu mühendis görev alanları kapsamında sorumludur. Patlayıcı ile yapılacak tüm yıkımlar bu Yönetmeliğin yüksek yapıların patlayıcı ile yıkımına dair hükümlerine göre yürütülür.”

EK-5 yapısal analiz için ne istiyor? Altı adımlık hesap zinciri

EK-5 analizi tek bir hesap olarak değil, yerinde tespitten rapora uzanan bir zincir olarak tarif ediyor. Aşağıdaki tablo bu zinciri madde numaralarıyla özetliyor.

AdımEK-5İstenen
1. Yerinde tespitmd.1.1.4Kat sayıları ve yükseklikler, yapı sınıfı ve grubu, çevredeki yapılar ve zemin koşulları müellif tarafından kayda alınır; yapının güncel rölevesi hazırlanır, varsa ruhsat ve eki projeler değerlendirilir.
2. Stabilite raporumd.1.1.9Mevcut taşıyıcı sistem, eleman boyutları, malzeme özellikleri, hasar, çatlak, korozyon ve kesit kayıpları tespit edilir. Geçici yüklerin ve makinelerin yapıya etkisi hesaplanır. İkiden fazla bodrum katı varsa çevre parsellere etki değerlendirilir. Plansız çökme riski çıkarsa TS 13633’e göre geçici destek yapılır.
3. Yıkım senaryosumd.1.1.11(e)Müellif kritik elemanları belirler, yıkılma yönünü ve devrilme senaryosunu oluşturur, patlatma sırasının teorik planını hazırlar; çevre yapı ve altyapıya olası etkileri ve yıkım simülasyonunu raporlar.
4. Sayısal modelmd.2.2.2.1–2.2.2.3Yıkım tasarımı stabilite raporu dikkate alınarak hazırlanır. Taşıyıcı sistem, ayrık elemanlar ya da sonlu elemanlar yöntemi tabanlı yazılımla modellenir; doğrusal olmayan dinamik analiz yapılır.
5. Adım adım doğrulamamd.2.2.2.5–2.2.2.6Kendi içine çökmede: kendi ağırlığı altında analiz, plastikleşme momentleri, patlatılan elemanların sistemden çıkarılması, plastik mafsallar ve son patlatma adımına kadar tekrar. Devrilmede: ağırlık merkezi, dönme noktası, devrilme açısı ve kama geometrisi.
6. Rapormd.2.2.2.4Yıkılma mekanizması ve her patlatma adımının görsel gösterimini içeren rapor, müellif ve patlatmadan sorumlu mühendis tarafından hazırlanıp yıkım planına eklenir.

Kaynak: Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik EK-5 (RG 12.08.2026, Sayı 33338). Madde içerikleri kısaltılmıştır.

EK-5 md.2.2.2.3 ve 2.2.2.4

“Yıkımı yapılacak binaların taşıyıcı sistemi ayrık elemanlar veya sonlu elemanlar yöntemi tabanlı çalışan yazılımlar ile modellenir ve doğrusal olmayan dinamik analiz yapılır.”

“Yapılan sayısal analiz ve simülasyon sonuçları; yapının yıkılma mekanizması ve her patlatma adımının görsel gösterimini içeren rapor, müellif ve patlatmadan sorumlu mühendis tarafından hazırlanarak yıkım planına eklenir.”

Dört terim

Sonlu elemanlar yöntemi: yapıyı birbirine bağlı küçük parçalara bölüp her parçadaki gerilme ve şekil değiştirmeyi hesaplayan yöntem.

Ayrık elemanlar yöntemi: yapıyı birbirinden ayrılabilen bloklar olarak ele alan; kopmayı, ayrılmayı ve çarpışmayı izleyebilen yöntem.

Doğrusal olmayan dinamik analiz: çatlama, akma, kopma ve büyük yer değiştirmeler hesaba katılarak yapının hareketinin zaman içinde adım adım çözüldüğü analiz.

Plastik mafsal: kesitin taşıma kapasitesine (plastikleşme momentine) ulaşıp dönmeye başladığı nokta.

Analiz neyi sınar?

Patlayıcı ile yıkımda yapı, birkaç saniye içinde, tasarlanan sırayla taşıma gücünü kaybeder. Tek bir kolonun kaldırılması elle hesaplanabilir. Yükün komşu elemanlara nasıl aktarıldığını, plastik mafsalların hangi sırayla oluştuğunu ve yapının tasarlanan şekilde yıkılma mekanizmasına geçip geçmediğini görmek için ise bütün sistemin zaman içinde çözülmesi gerekir.

EK-5 tasarımın doğrulanmasını bu sonuca bağlıyor: “Yapının tasarlanan şekilde yıkılma mekanizmasına geçmesi durumunda yıkım tasarımının tüm adımlarının doğrulandığı kabul edilir” (md.2.2.2.5(h)). Model yapının mekanizmaya geçmediğini gösterirse tasarım değişir ve analiz yinelenir. Devrilmede yeterli dönme momenti sağlanamazsa kama yüksekliği artırılıp analiz tekrarlanır (md.2.2.2.6(g)).

EK-5 yapısal analiz akışı, Şekil 2.15’e göre: yıkılma mekanizması, sayısal model ve doğrusal olmayan dinamik analiz; ardından patlatma tasarımı, özgül şarj ve test patlatması kontrolü, yerleştirme ve patlamamış patlayıcı kontrolü

Şekil 1. EK-5 Şekil 2.15’e göre patlayıcı ile yıkım akışı. Koyu turkuaz kutular, DTEX CAE’nin hesap desteği verdiği adımlardır; yıkılma mekanizmasına müellif karar verir (md.1.1.11(e)).

Sorumluluk: müellif ve patlatmadan sorumlu mühendis

12 Ağustos 2027’den itibaren Yönetmelik analizin sorumluluğunu iki mühendise veriyor. Müellif, Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği md.57/6’daki statik proje müellifliği şartlarını taşıyan, yıkım planını hazırlayan inşaat mühendisidir (md.4(ğ)). Patlatmadan sorumlu mühendis; inşaat, maden, çevre, jeoloji ya da jeofizik mühendisliği mezunu olup patlayıcı kullanımı konusunda Bakanlığın yetkilendirdiği kurumlarca düzenlenmiş sertifikaya ya da patlayıcı ile yıkım alanında en az tezli yüksek lisans derecesine sahip mühendistir (md.4(h)).

Görev paylaşımı EK-5 md.1.1.11(e)’de açık: müellif taşıyıcı sistemi inceler, kritik elemanları, yıkılma yönünü ve patlatma sırasının teorik planını belirler; patlatmadan sorumlu mühendis buna dayanarak patlatma düzenini kurar, patlayıcı türünü ve miktarını, deliklerin yerleşimini ve ateşleme zamanlamasını belirler. Patlayıcı ile yıkıma karar verilirse patlatmadan sorumlu mühendisin ve ateşleyicinin planlama sürecine dâhil edilmesi zorunludur (md.1.1.8). Patlayıcı ile yapılan tüm yıkımlarda müellif ile patlatmadan sorumlu mühendis şantiye sahasında birlikte bulunacak (md.6/3).

Yazılım bu sorumluluğu taşımaz. Yönetmelik yazılım adı vermez, yöntemi tarif eder. Hangi programla yapılırsa yapılsın, analizin girdilerini, kabullerini ve sonucunu imzası olan mühendis savunur. Bizim yaklaşımımız da bu: program karar vermez; kararı mühendisin verebilmesi için hesabı ortaya koyar.

Süleymaniye, 2018: silo kolonlarında atım öncesi hazırlık; iskelede ve zeminde çalışan ekip, kolonlarda açılmış delikler ve bağlantı hatları

Şekil 2. Silo kolonlarında atım öncesi hazırlık. Süleymaniye, 2018.

DTEX CAE: EK-5’in tarif ettiği analiz adımlarında kullandığımız yazılım

DTEX CAE, DTEX’in geliştirdiği ve tüm hakları DTEX’e ait yapısal analiz ve çöküş analizi yazılımıdır. Yıkım tasarımlarımızı bu yazılımla yapıyoruz. Aşağıdaki tablo, EK-5’in sayısal analizle ilgili adımlarında DTEX CAE’nin hangi hesabı yaptığını gösteriyor. Analizin girdileri, kabulleri ve sonucu müellif ile patlatmadan sorumlu mühendisin sorumluluğundadır (md.5/4).

EK-5 adımıDTEX CAE’deki karşılığı
Röleve ve proje (md.1.1.4)Mimari ve statik çizim DXF, DWG ya da PDF olarak açılır; kolon, kiriş, perde ve döşeme adayları tanınır, mühendis onaylamadan model değişmez. Donatı planı yoksa kabul edilen değer raporda varsayım olarak işaretlenir ve saha tespitiyle doğrulanır.
Stabilite (md.1.1.9)3B çerçeve, P-Δ etkisi, burkulma ve modal analiz; her eleman için talep/kapasite oranı. Geçici destek ve ekipman yükü senaryoya girer.
Kritik eleman ve senaryo (md.1.1.11(e))Alternatif yük yolu yöntemiyle kritik eleman taraması; kesilecek elemanlar, kademe ve gecikme sırası, devirme yönü.
Sayısal model ve dinamik analiz (md.2.2.2.3)Çöküş analizi Uygulanan Eleman Yöntemi (AEM) ile: yapı yaylarla bağlı bloklar olarak modellenir; yaylar koptukça bloklar ayrılır ve ayrık elemanlar gibi birbirine ve zemine çarpar. Çatlama ve donatı kopması zaman adım adım izlenir. AEM, EK-5’te adıyla sayılmaz; sonlu elemanlar ve ayrık elemanlar yöntemlerinin özelliklerini birleştirir.
Mekanizmaya geçiş kontrolü (md.2.2.2.5)Ani, kademeli, statik ya da dinamik eleman kaldırma; kolon N–M etkileşim diyagramıyla kesit kapasitesi; plastik mafsal kademeleri kayıtta saklanır. Maddedeki adım adım statik yöntemin sorduğu soruyu (hangi kesit mafsallaşır, yapı mekanizmaya geçer mi) dinamik çözümle yanıtlar.
Rapor (md.2.2.2.4)Yöntem bildirimi, teknik rapor ve müşteri raporu; kare dizisi ve film çıktısı. Kabuller ve sınırlar raporda ayrı bölümde yazılır.

Talep/kapasite oranı (DCR): elemana gelen kuvvetin elemanın taşıyabileceği kuvvete oranı; 1’i aşan eleman zorlanır. Alternatif yük yolu: bir taşıyıcı kaldırıldığında yükün hangi elemanlar üzerinden yeniden dağıldığını hesaplayan yöntem. P-Δ etkisi: düşey yükün yatay yer değiştirmeyle oluşturduğu ek moment. Burkulma: basınç altındaki elemanın yana doğru kararlılığını yitirmesi. Modal analiz: yapının titreşim biçimlerinin ve periyotlarının hesabı. N–M etkileşim diyagramı: kolonun eksenel kuvvet ve moment altında taşıyabileceği sınırları gösteren eğri.

DTEX CAE’de deprem hasarlı yüksek yapının kolon, kiriş, perde ve döşemeleriyle 3B modeli

Şekil 3. DTEX CAE 3B modeli: kolon, kiriş, perde ve döşemeleriyle tüm taşıyıcı sistem, çöküş sırasında bir an. İskenderun, 2023 · model çıktısı.

DTEX CAE çöküş analizinde plastik mafsal kademeleri: elastik, akma, mafsal ve kopma renk ölçeğiyle

Şekil 4. Plastik mafsal kademeleri (0 elastik · 1 akma · 2 mafsal · 3 kopma): kesitin kapasitesine ulaştığı noktalar; EK-5 md.2.2.2.5(e)–(g)’de tarif edilen plastik mafsal oluşumunun AEM çözümündeki görünümü · model çıktısı.

DTEX CAE çöküş analizinden üç kare: ayakta yapı, çökmekte olan yapı ve oluşan enkaz

Şekil 5. Çöküş analizi kare kare: t = 0 s, 3,2 s ve 6 s. EK-5 md.2.2.2.4’ün istediği görsel gösterim, kare dizisi ve film çıktısıyla rapora girer · model çıktısı.

Ölçek hakkında bir fikir vermek için: İskenderun’daki deprem hasarlı yüksek yapının modeli tek koşumda 20.082 blok, 287.992 yay ve 1.551.206 zaman adımıyla çözüldü; hesap süresi yaklaşık 190 saat.

Çözücü, betonarme kiriş–kolon çerçevelerinde orta kolonun kaldırıldığı laboratuvar deneyiyle (NIST TN 1720) karşılaştırıldı. Model parametreleri deney eğrisine uydurulmadı; iki çerçeve tipinde beş ölçütün beşi kabul bandında kaldı; özel moment çerçevesi sonucu belirli bir ağ aralığında elde edildi. Bu sonuç kiriş–kolon alt sistemi içindir, bina ölçeğinde deneysel doğrulama değildir. Her sürüm 3.000’i aşkın otomatik testten geçer; sürüm numarası her rapora yazılır.

Solda İskenderun’daki atımın drone kaydı, sağda aynı yapının DTEX CAE modeli, aynı kamera açısı ve aynı saniyede

Şekil 6. Aynı kamera, aynı saniye: solda İskenderun’daki atımın drone kaydı, sağda aynı yapının DTEX CAE modeli. Model çıktısı; saha geri analizi. Karşılaştırma görüntü üzerindendir, bina ölçeğinde deneysel doğrulama yerine geçmez.

EK-5’in ötesinde

EK-5, ayrık ya da sonlu eleman tabanlı bir yazılımla doğrusal olmayan dinamik analiz yapılmasını istiyor; yazılımın laboratuvar deneyiyle karşılaştırılmasını ya da sonucun saha kaydıyla sınanmasını istemiyor. Biz bunun ötesine geçiyoruz: dünyada yapısal analizi ve çöküş analizini birlikte yapabilen sayılı firmalardan biriyiz.

  • Kendi yazılımımız. Yapısal analizi ve çöküş analizini, kendi geliştirdiğimiz ve tüm hakları DTEX’e ait tek yazılımda yapıyoruz.
  • Deneyle karşılaştırma. Çözücümüzü betonarme çerçeve deneyleriyle karşılaştırdık.
  • Sahayla karşılaştırma. Modelin sonucunu, atımın saha kaydıyla aynı kamera açısından yan yana koyduk.
  • Hesaptan atıma. Analiz sonuçları yıkım tasarımına ve sahadaki uygulamaya doğrudan bağlanır.

12 Ağustos 2027’ye kadar: yapı sahibi ve müteahhit için hazırlık

  • Proje ve röleve. Mimari ve statik projeyi arşivden çıkarın; yoksa güncel röleve hazırlatın (EK-2 md.1(b), EK-5 md.1.1.4). Donatı bilgisi olmayan yapıda analizdeki kabuller saha tespitiyle doğrulanır.
  • Malzeme ve hasar tespiti. Stabilite raporu malzeme özelliklerini, hasarı, korozyonu ve kesit kayıplarını istiyor (md.1.1.9(a)). Test patlatması da yapıdan alınan karot ve donatı özelliklerine dayanıyor (md.2.2.5.2).
  • Ekip. Müellif ile patlatmadan sorumlu mühendisi planlamanın başında bir araya getirin (md.1.1.8, md.1.1.11(e)).
  • Takvim. Bina ölçeğinde doğrusal olmayan dinamik analiz günler sürebilir; yukarıdaki İskenderun modelinde tek koşum yaklaşık 190 saat sürdü. Analiz ve rapor süresini ruhsat takvimine baştan yazın.
  • Kamu ihaleleri. Kamu kurum ve kuruluşlarınca 12 Ağustos 2027’den önce ihale kararı alınmış, ihale tarihi belirlenmiş ya da ihalesi yapılmış, ancak yıkım ruhsatı düzenlenmemiş yapılarda ruhsat işlemleri önceki hükümlere göre sonuçlandırılır (geçici md.2).

Yıkım planının diğer eksik kalemleri için 16 maddelik kontrol listemize, EK-5’in sınır değerleri ve belge seti için EK-5 sayfamıza bakabilirsiniz.

Yapınız için EK-5 kapsamında analiz desteği

Yapının konumunu, yüksekliğini, çizimlerini ve çevresini paylaşın. Müellifin ve patlatmadan sorumlu mühendisin ihtiyaç duyduğu analizi DTEX CAE ile birlikte planlayalım.

İletişime geçin

DTEX CAE ve Yapısal Analiz

◆ ◆ ◆