Patlayıcı Mühendisliği Mevzuat Rehberi

Kapsam ve Önemi

6551 sayılı Kanun, patlayıcı maddelerin devlet tekelinden çıkarılarak özel sektör tarafından üretim, satış ve kullanımına olanak tanıyan temel yasal çerçevedir. 87/12028 sayılı Tüzük, bu Kanunun 2. maddesine dayanılarak hazırlanmıştır ve sektörde uygulamayı yönlendiren tüm ikincil mevzuatın hukuki dayanağını oluşturur.

Temel Hükümler

• Av ve taş barutu, dinamit ve benzeri patlayıcıların özel sektörce üretim, ithal, satış ve kullanılma şartları belirlenmiştir.
• Bu Kanun kapsamındaki faaliyetler için gerekli izin ve denetim usulleri ikincil mevzuat ile düzenlenmiştir.
• Kanuna aykırı üretim, taşıma ve satış için cezai müeyyideler öngörülmüştür.

Kapsam

Av ve taş barutlarının, lağım patlatmakta kullanılan patlayıcı maddelerin, fitil, kapsül, ateşleme aletlerinin, av malzemesinin, potas güherçilesinin üretilmesi, ambalajlanması, taşınması, saklanması, depolanması, ithali, satışı, kullanılması, yok edilmesi ve denetimine ilişkin usul ve esasları düzenleyen sektörün TEMEL DÜZENLEME METNİDİR.

Patlayıcı Madde Sınıflandırması (Madde 70)

EGM Tarafından Düzenlenen İzin Belgeleri

• Patlayıcı Madde Üretim ve Satış İzin Belgesi
• Patlayıcı Madde Depo Yapım ve Depolama İzin Belgesi
• Patlayıcı Madde Satın Alma ve Satış İzin Belgesi
• Patlayıcı Madde Satın Alma ve Kullanma İzin Belgesi
• Patlayıcı Madde Taşıma İzin Belgesi
• Gezici Depo Nakil İzin Belgesi
• Ateşleyici Yeterlilik Belgesi
• Nakil Güvenlik Belgesi

Kritik Maddeler

• Madde 9: Patlayıcı madde üretim/işleme tesislerinde Ek-1 çizelgesindeki güvenlik uzaklıklarına uyulması zorunludur.
• Madde 10: İşyeri binaları tek katlı yapılır; duvarlar yanmaz, tabanlar kıvılcım çıkarmaz nitelikte olmalıdır.
• Madde 14: İşyeri havasında patlayıcı/zararlı madde konsantrasyonu için havalandırma tesisatı zorunludur.
• Madde 69: Karayolu taşımacılığında 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu hükümleri uygulanır.
• Madde 115: Satıcılar, satış bildirimlerini aylık olarak yetkili mercie iletmek zorundadır.
• Madde 121: Ateşleyici yeterlilik belgesi düzenleme usullerinin dayanağıdır.
• Madde 129: Tüzük hükümlerine aykırılık durumunda uygulanacak idari yaptırımlar.

Denetim Esasları

İşletme izni almış işletmeler yılda en az bir kez valilikçe oluşturulan komisyon tarafından denetlenir. Patlayıcı madde depoları ise yılda en az üç kez denetime tabidir.

Kapsam ve Amaç

87/12028 sayılı Tüzüğün uygulanmasına yönelik İçişleri Bakanlığı tarafından yıllar içinde yayımlanmış olan tüm emir, yazı ve talimatları tek bir genelgede toplayan, sektördeki uygulama birliğini sağlamayı amaçlayan en kapsamlı düzenleme dokümanıdır.

Genelgenin Düzenlediği Başlıca Konular

• Patlayıcı madde üretim tesisleri için izin ve denetim süreçleri
• Depo yapım, devir ve denetim işlemleri
• Satın alma, satış ve kullanma izin belgesi düzenleme usulleri
• Patlayıcı maddenin barkodlandırılması ve takibi
• Taşıma izin belgesi tanziminde dikkat edilecek hususlar
• Piroteknik (şenlik/işaret fişeği) maddelerin satış ve kullanım usulleri
• Ateşleyici yeterlilik belgesi sınav ve düzenleme usulleri
• İhracat ve ithalat işlemlerinde uygulanacak prosedürler
• İdari para cezaları ve yaptırım uygulamaları

PATBİS — Patlayıcı ve Silah Bilgi Sistemi Entegrasyonu

2022 yılında İzmir'de gerçekleştirilen Genelge Çalıştayı sonrasında Genelge revize edilerek tüm iş ve işlemlerin PATBİS dijital otomasyon sistemi üzerinden yürütülmesine geçilmiştir. Patlayıcı maddelerin üretiminden son kullanımına kadar tüm süreç bu sistem üzerinden takip edilir.

Kapsam

Tüzük kapsamındaki patlayıcı maddelerin kullanımında görevlendirilecek ateşleyicilerde aranan özellikler, sınavların yapılış şekli, sınav kurulunun oluşumu ile ateşleyici yeterlilik belgelerinin düzenlenmesi, yenilenmesi ve geri alınması işlemlerini düzenler.

Ateşleyici Yeterlilik Belgesi Düzenleme Şartları (Madde 5)

• a) 18 yaşından büyük olmak
• b) En az ilkokul mezunu olmak
• c) Ateşli silahlar ve/veya patlayıcı maddelerle işlenen cürümlerden hüküm giymemiş olmak
• d) Taksirli suçlar hariç, değişik zamanlarda iki defa hüküm giymemiş olmak
• e) Taksirli suçlar hariç, bir yıldan fazla hürriyeti bağlayıcı cezaya mahkûm olmamak
• f) Devlet Güvenlik Mahkemeleri ve 3713 Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlardan hüküm giymemiş olmak
• g) 765 sayılı TCK 403 ve 404. maddelerinde yazılı suçlardan mahkûm olmamak
• h) Sağlık raporu ile ateşleyicilik işine engel akıl, psikolojik, nörolojik veya fiziki rahatsızlığı bulunmadığını belgelemek (10/2/2019 değişikliği)
• i) Yabancı uyruklular için: çalışma izni ve meşruhatlı ikamet teskeresi

Belge Sınıflandırması

Sınav ve Belge Yenileme

Adaylar ikamet ettikleri İl Valiliğine başvurarak sınav kuruluna girerler. Sınav iki aşamalıdır: yazılı sınav ve mülakat sınavı. Belgenin geçerlilik süresi dolduğunda yenileme zorunludur.

Kapsam

Tüzük kapsamındaki patlayıcı maddelerin (üretim atıkları, son kullanım tarihi geçmiş ürünler, hasarlı ya da kullanılamaz hale gelmiş malzemeler) çevre ve insan sağlığına zarar vermeyecek şekilde imha edilmesine ilişkin teknik ve idari usulleri düzenler.

İmha Yöntemleri

• Kontrollü Patlatma (Detonation): Güvenli alanda, uzman gözetiminde patlatılarak imha
• Kontrollü Yakma (Burning): Düşük dedonatif özellikli maddelerin kontrollü yakılması
• Kimyasal Nötralizasyon: Belirli kimyasal yapıdaki ürünler için
• Geri Kazanım: Bileşen olarak yeniden kullanım veya hammaddeye dönüşüm

Yetkilendirilmiş Personel

İmha işlemleri yalnızca Ateşleyici Yeterlilik Belgesi sahibi ve imha konusunda özel eğitim almış personel tarafından, EGM ve valilik nezaretinde gerçekleştirilir. İmha tutanakları üç nüsha olarak düzenlenir; bir nüshası EGM'e gönderilir.

Kapsam

Madenlerin aranması, işletilmesi, üzerinde hak sahibi olunması ve terk edilmesi ile ilgili usul ve esasları düzenler. MAPEG bu Kanun çerçevesinde maden ruhsatlarını düzenleyen ve denetleyen yetkili makamdır.

Maden Grupları

Patlatma İçin Kritik Maddeler

• Madde 7: Patlayıcı kullanımı için gerekli izinler
• Madde 31: İşletme projesinin onayı zorunludur (delme-patlatma deseni dahil)

Kapsam

Maden Kanununun uygulanmasına yönelik teknik ve idari ayrıntıları düzenler. Daimi Nezaretçi, Teknik Eleman, Maden Mühendisi görevlendirme zorunlulukları, üretim raporlama, devlet hakkı hesaplama, sahanın terk işlemleri bu Yönetmelikte detaylandırılmıştır.

Patlatma Operasyonları Açısından Kritik Maddeler

• İşletme Projesi: Patlatma yapılacak ocaklarda delme-patlatma deseninin (pattern) ve şarj hesabının projede yer alması zorunludur.
• Yıllık İşletme Faaliyet Raporu: Kullanılan patlayıcı miktarı, üretim oranı (kg patlayıcı/ton üretim) raporlanır.
• Daimi Nezaretçi: Patlatma operasyonlarının teknik gözetiminden sorumludur.

Kapsam

Yer üstü ve yer altı maden işletmelerinde uygulanacak asgari iş sağlığı ve güvenliği şartlarını belirler. Patlatma operasyonları için özel hükümler içermektedir.

Patlayıcı Madde Kullanımına İlişkin Hükümler (Ek-3)

• Patlayıcı maddeler yalnızca Ateşleyici Yeterlilik Belgesi sahibi personel tarafından kullanılır.
• Yer altı çalışmalarında grizu ve kömür tozu emniyetli patlayıcılar kullanılmalıdır.
• Patlatma öncesi ve sonrası kontrol prosedürleri (atım sonrası bekleme süresi, gaz ölçümü) zorunludur.
• Patlatma anında güvenli mesafede sığınak ve uyarı sistemleri bulundurulur.
• Patlamamış kapsül/şarj (misfire) için imha prosedürleri belirlenmiştir.

Kapsam ve Önemi

Yapı ruhsatına tabi olan bina türündeki yapılar ile bunların yapısal güvenliğini etkileyen istinat duvarı benzeri diğer yapıların yıkım faaliyetlerinin çevre ve insan sağlığı ile güvenliğine zarar vermeyecek şekilde gerçekleştirilmesine ilişkin usul ve esasları düzenler. Patlatmalı yıkım faaliyetleri için doğrudan ve özel hükümler içeren temel yönetmeliktir.

Yönetmelik Dışında Tutulan Yıkımlar (Madde 3)

• 7269 sayılı Umumi Hayata Müessir Afetler Kanunu kapsamındaki yıkımlar
• 6306 sayılı Kanunun 6/A maddesi kapsamında re'sen yapılacak yıkımlar
• 3194 sayılı İmar Kanununun 32. maddesi kapsamındaki kısmi yıkımlar
• 2863 sayılı Kanun kapsamındaki tescilli yapıların yıkımı

Fenni Mesuliyet (Madde 5/3)

Bu Yönetmelik kapsamındaki binaların yıkılmasına ilişkin fenni mesuliyet, inşaat mühendisi tarafından üstlenilir. Patlayıcılarla yapılan yıkımlar ile ikiden fazla bodrum katı olan her türlü binanın yıkımında bina yüksekliği şartı aranmaksızın fenni mesuliyet zorunludur.

Patlatmalı Yıkım için Belge Gereksinimi (Madde 7/3)

Patlatmalı yıkım tekniği ile yıkılması planlanan yapılar için aşağıdaki belgelerin müteahhit tarafından başvuru dilekçesi ekinde ilgili idareye verilmesi zorunludur:

• 87/12028 sayılı Tüzük kapsamında alınan izin belgeleri (taşıma, kullanma)
• Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik (R.G. 18/6/2022 — Sayı: 31870) kapsamındaki belgeler
• Ateşleyici Yeterlilik Belgesi
• Patlatma planı ve hesap raporu

İki Ayrı Bildirim Süresi — KRİTİK!

Yıkım Müteahhit Sınıflandırması (Y1/Y2/Y3)

Yıkım Planı (Madde 11) — Patlatmalı Yıkımda Zorunlu İçerik

• Patlatma yöntemi (zayıflama-yıkma, parçalama, devirme vb.)
• Şarj hesabı (toplam patlayıcı miktarı, gecikme başına maksimum şarj)
• Tahmini PPV (Peak Particle Velocity) ve hava şoku değerleri
• Komşu yapılara olan etki analizi
• Toz, gürültü ve titreşim kontrol önlemleri
• Acil durum prosedürleri
• Bilgilendirme ve tahliye planı

Asbest ve Tehlikeli Atık Hükmü (Madde 16)

Yapılardaki asbest ve benzeri tehlikeli kimyasal içeren imalatlar sökülüp uzaklaştırılmadan ve seçici yıkım yapılmadan ana yıkıma geçilemez. Bu hüküm patlatmalı yıkımlar için de geçerlidir; patlatmadan önce asbest temizliği tamamlanmalıdır.

Toz Emisyonu Kontrolü (Madde 18)

Yıkım faaliyetlerinde oluşacak toz emisyonunun kontrolü için TS 13633 ve TS 13883 Standardına uygun toz bastırma sistemlerinin kullanılması zorunludur.

Kapsam ve DTEX Açısından Önemi

İmar planı, yapı ruhsatı, yıkım ruhsatı ve yapı denetimi ile ilgili temel hükümleri içeren çerçeve kanun. Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmeliğin hukuki dayanağıdır.

Kontrollü Yıkım Açısından Kritik Maddeler

• Madde 8: İmar planlarının yapım ve onaylama esasları
• Madde 32: Ruhsatsız veya ruhsat ve eklerine aykırı yapılar — kısmi yıkım emirleri
• Madde 33: Mahkeme kararıyla yıkım
• Madde 39: Yıkılmaya yüz tutmuş ve umumun emniyeti bakımından tehlikeli yapıların yıkımı

Kapsam

Kentsel dönüşüm ve deprem hasarlı yapıların yıkımı için temel yasal çerçeve. DTEX'in kontrollü yıkım hizmetlerinin önemli bir kısmı bu Kanun kapsamında yürütülen projelerle ilgilidir.

Madde 6/A — Re'sen Yıkım

Riskli yapı tespit edildikten sonra, malik tarafından süresi içinde yıkılmaması halinde, ilgili idare tarafından re'sen yıkım gerçekleştirilir. Bu kapsamdaki yıkımlar Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik dışında değerlendirilir, ancak teknik standartlara uyulması esastır.

Riskli Yapı Tespit ve Yıkım Süreci

• Madde 7 (Uygulama Yön.): Riskli yapı tespiti, Bakanlıkça lisanslı kuruluşlarca yapılır.
• Madde 8 (Uygulama Yön.): Riskli yapı tespit raporu kesinleştikten sonra malik(ler)e yıkım için süre verilir.
• Madde 16 (Uygulama Yön.): Yıkım masrafları malik(ler)e rücu edilir.

Kapsam ve DTEX Açısından Kritik Önemi

Yapı müteahhitlerinin yeterliliklerine göre sınıflandırılarak yetki belgesi numarası verilmesini düzenler. Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmeliğin 5/4 maddesinde bu Yönetmeliğe doğrudan atıf yapılmıştır.

Yıkım Müteahhitliği Yetki Belgesi Sınıfları (Madde 14/A)

Müteahhitlik Bilişim Sistemi: ŞANTİYE-M

2024 değişikliği ile YAMBİS sistemi ŞANTİYE-M (Müteahhitlik ve Şantiye Şefliği Bilişim Sistemi) olarak güncellenmiştir.

Kapsam ve DTEX Açısından Önemi

Yapım ve yıkım faaliyetlerinde görev alacak şantiye şeflerinde aranacak nitelikleri, görev, yetki ve sorumlulukları düzenler. Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmeliğin 5/5 maddesinde bu Yönetmeliğe doğrudan atıf yapılmıştır.

Şantiye Şefinde Aranan Nitelikler (Madde 5)

• Mimar, inşaat mühendisi, makine mühendisi, elektrik mühendisi, elektrik-elektronik mühendisi veya çevre mühendisi olmak
• TMMOB'a bağlı ilgili meslek odasına kayıtlı olmak
• Disiplin yönünden meslekten men cezası almamış olmak
• ŞANTİYE-M sistemine kayıtlı olmak

Şantiye Şefinin Görev ve Sorumlulukları (Madde 9)

• Yapım/yıkım işinin proje, ruhsat ve mevzuata uygun yürütülmesini sağlamak
• İSG mevzuatına uyumu denetlemek
• Şantiyede çalışanların kayıtlarını tutmak
• Günlük şantiye defteri tutmak
• Acil durumlarda gerekli önlemleri almak ve makamlara bildirimde bulunmak

Kapsam ve DTEX Açısından Önemi

Yapıların tam ve kısmi yıkımı için uygulanacak teknik kuralları belirler. BYHY Madde 11'de "Yapıların yıkımında; TS 13633 standardında yer alan tekniklerden uygun olan herhangi biri tercih edilebilir." hükmü ile zorunlu standart olarak atıf yapılmıştır.

TS 13633'ün Düzenlediği Yıkım Yöntemleri

• Mekanik yıkım: Ekskavatör, makas, kırıcı ile yıkım
• Manuel yıkım: El aletleri ile söküm
• Patlatmalı yıkım (kontrollü demolisyon): İmplosion ve felling teknikleri
• Kombinasyon yöntemleri: Birden fazla tekniğin entegre uygulanması
• Sökme-yıkma (deconstruction): Geri dönüşüm odaklı seçici söküm

Kapsam ve DTEX Açısından Önemi

Yıkım faaliyetleri sırasında oluşan toz emisyonunun kontrolü amacıyla kullanılacak pulverize su ile toz bastırma sistemlerinin mekanik özelliklerini ve test kriterlerini belirler. BYHY Madde 18/3: "Toz emisyonunun kontrolü amacıyla TS 13883 Toz Bastırma Sistemleri-Mekanik Özellikleri Standardına uygun toz bastırma sistemlerinin kullanılması zorunludur."

Pulverize Toz Bastırma Sistemi Zorunluluğu

Yapı Müteahhitlerinin Sınıflandırılması Yönetmeliği uyarınca tüm yıkım yetki belgesi grupları (Y1, Y2, Y3) için asgari ekipman olarak pulverize toz bastırma sistemi bulundurulması zorunludur.

Standardın Belirlediği Asgari Mekanik Özellikler

• Su damlacık çapı (atomizasyon kalitesi)
• Etki menzili ve püskürtme açısı
• Su debisi ve basınç performansı
• Sistem kapasitesi (m³/saat)
• Çevresel dayanıklılık (toz, sıcaklık, titreşim)

Kapsam ve DTEX Açısından Önemi

BYHY Madde 10: "Yıkılan yapılar için yıkımı müteakip en geç otuz gün içinde ilgili idarece TS 13264 Yanan ve Yıkılan Yapılar Formu Standardına göre yanan ve yıkılan yapılar formu düzenlenir."

Form Düzenlenmesinin Zorunlu Olduğu Haller

• Patlatmalı yıkım sonrası
• Mekanik yıkım sonrası
• 6306 sayılı Kanun kapsamında re'sen yıkım sonrası
• 3194 sayılı İmar Kanunu kapsamında kısmi yıkım sonrası
• Yangın sonucu yapı kullanım kaybı sonrası

Form İşleyişi

• Numaralamada yetkili idarelerce Ulusal Adres Veri Tabanına (UAVT) işlenir
• Tapu kayıtlarında yapı kaydının silinmesi için kullanılır

Kapsam

Tüm işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ile mevcut sağlık ve güvenlik şartlarının iyileştirilmesi için işveren ve çalışanların görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülüklerini düzenler. Patlayıcı mühendisliği faaliyetleri "çok tehlikeli" sınıfta yer almakta olup en sıkı önlemler bu sınıfa uygulanır.

Önemli Yükümlülükler

• Madde 4: İşveren, mesleki risklerin önlenmesi için gerekli her türlü tedbiri almakla yükümlüdür.
• Madde 6: Çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde tam zamanlı İSG uzmanı (A sınıfı) ve işyeri hekimi bulundurulması zorunludur.
• Madde 10: Risk değerlendirmesi yapılması ve düzenli olarak güncellenmesi zorunludur.
• Madde 11-12: Acil durum planları ve tahliye prosedürleri hazırlanır.
• Madde 17: Çalışanlara düzenli İSG eğitimi verilmesi şarttır. Mesleki eğitim alma zorunluluğu olan işlerde yetkilendirilmiş belge bulunmadan çalıştırma yasaktır.

Kapsam ve DTEX Açısından Önemi

Bina yıkımı dahil tüm yapı işlerinde uygulanacak İSG kurallarını belirler. Patlayıcılar ile kontrollü yıkım operasyonlarında bu Yönetmeliğin Ek-IV ve Ek-V hükümleri uygulanır. Sağlık ve Güvenlik Planı (SGP) ile Sağlık ve Güvenlik Koordinatörü (SGK) atanması zorunludur.

Kapsam

Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde çalıştırılacakların mesleki eğitim almış olmaları zorunluluğunu ve geçerli sayılacak belge türlerini düzenler. Patlayıcı Madde Ateşleyici Yeterlilik Belgesi, bu Yönetmelikte (Madde 6/ç) açıkça geçerli mesleki eğitim belgesi olarak sayılmıştır.

Kapsam

Avrupa Birliği ATEX 153 (1999/92/EC) Direktifi'nin Türk hukukuna aktarılmış halidir. Patlayıcı ortam oluşma riski bulunan işyerlerinde alınacak teknik ve organizasyonel önlemleri düzenler.

Patlayıcı Ortam Bölge Sınıflandırması

Kapsam ve DTEX Açısından Önemi

Çalışanların gürültüye maruz kalmaları sonucu oluşabilecek sağlık ve güvenlik risklerinden, özellikle işitme ile ilgili risklerden korunmaları için asgari gereklilikleri belirler. Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmeliğin 17/3 maddesinde bu Yönetmeliğe doğrudan atıf yapılmıştır.

Maruziyet Eylem ve Sınır Değerleri (Madde 5)

Patlatmalı Yıkım İçin Kritik Hükümler

• Madde 9: 80 dB aşıldığında kulak koruyucu donanımlar hazır bulundurulur.
• Madde 9/b: 85 dB aşıldığında kulak koruyucu kullanımı zorunlu tutulur.
• Madde 10: Sınır değer (87 dB) hiçbir koşulda aşılamaz.
• Madde 13: 85 dB üzeri çalışanlar için işitme testi (odyometri) zorunludur.

Kapsam ve DTEX Açısından Önemi

Çalışanların mekanik titreşime maruz kalmaları sonucu oluşabilecek sağlık ve güvenlik risklerinden korunmalarını sağlamak için asgari gereklilikleri belirler. BYHY Madde 17/3 atıf yapmıştır.

Maruziyet Eylem ve Sınır Değerleri (Madde 5)

Ölçüm Standartları (Madde 6)

• TS EN ISO 5349-1/2: El-kol titreşimi
• TS EN 1032+A1:2011: Bütün vücut titreşimi

Kapsam ve DTEX Açısından Önemi

Çalışanların asbest söküm, yıkım, tamir, bakım, uzaklaştırma çalışmalarında asbest tozuna maruziyetlerinin önlenmesini düzenler. BYHY Madde 16: "Yapılardaki asbest ve benzeri tehlikeli kimyasal içeren imalatlar bu Yönetmeliğe ve TS 13895 standardına göre sökülüp uzaklaştırılmadan ve seçici yıkım yapılmadan ana yıkıma geçilemez."

Asbest Maruziyet Sınır Değeri (Madde 11)

Patlatmalı Yıkım İçin Kritik Hükümler

• Madde 5: Asbest envanter raporu hazırlanması zorunludur.
• Madde 7: Çalışma öncesi Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne bildirim zorunludur.
• Madde 8: Asbest sökümü yalnızca "Asbest Söküm Uzmanı" nezaretinde, "Asbest Söküm Çalışanı" belgeli personel tarafından yapılır.
• Madde 12: Tecrit, ıslak söküm, HEPA filtreli vakumlama önlemleri zorunludur.
• Madde 15: 2 yılı aşmayan periyotlarla akciğer radyografisi dahil sağlık gözetimi.

İlgili Standart

• TS 13895: Asbest İçeren Yapılarda Asbestli Atıkların Söküm, İşletme ve Sökümü Standardı

Kapsam

İşyerlerinde kullanılan kişisel koruyucu donanımlarda (KKD) bulunması gereken asgari sağlık ve güvenlik özelliklerini, KKD seçimi ve kullanımına ilişkin usul ve esasları düzenler.

Patlatma Operasyonları için Asgari KKD Seti

• Baret (EN 397) — düşen cisim/darbe koruması
• Koruyucu gözlük (EN 166) — toz, parçacık, UV koruması
• Kulak koruyucu (EN 352, SNR ≥ 25 dB) — gürültü Yönetmeliği uyumu
• Toz maskesi/yarım yüz maske (EN 149 FFP3) — ince partikül + asbest riski
• İş eldiveni (EN 388, mekanik) ve anti-titreşim eldiven (EN ISO 10819)
• Çelik burunlu iş ayakkabısı (EN ISO 20345 S3)
• Yüksek görünürlük yeleği (EN ISO 20471) — saha trafiği
• Düşmeyi önleyici donanım (EN 363) — yüksek bina yıkım sahalarında

Kapsam

Çevrenin korunması, iyileştirilmesi, kirliliğin önlenmesi ve giderilmesine ilişkin temel ilkeleri belirleyen çerçeve kanundur. ÇED Yönetmeliği, Çevresel Gürültü Kontrol Yönetmeliği, Atık Yönetimi Yönetmeliği gibi sektörümüzü ilgilendiren tüm ikincil mevzuatın hukuki dayanağıdır.

DTEX Operasyonlarını İlgilendiren Kritik Maddeler

• Madde 8: Kirletme yasağı — patlatma kaynaklı toz, gürültü, titreşim ve atık deşarjlarının çevresel sınırların aşılmaması zorunludur.
• Madde 10: Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) zorunluluğu
• Madde 11: Atık üretimi ve bertaraf yükümlülükleri
• Madde 14: Gürültü kontrolü
• Madde 20: İdari para cezaları
• Madde 28: "Kirleten öder" ilkesi

Kapsam

Maden işletmeleri ve patlatma içeren projelerin çevresel etkilerinin değerlendirilmesi sürecini düzenler. Ek-1 listesindeki projeler için ÇED Olumlu Belgesi, Ek-2 listesindekiler için ise ÇED Gerekli Değildir/Gereklidir kararı zorunludur.

Patlatmalı Maden Operasyonları İçin Eşik Değerler

• 25 hektar üzeri açık ocaklar — ÇED Olumlu zorunlu (Ek-1)
• 5-25 hektar arası — Seçim Eleme (Ek-2)
• Yıllık üretim 100.000 ton üzeri agrega ocakları — Ek-1 kapsamında

Kapsam

Patlatma kaynaklı hava şoku (air-blast) ve çevresel gürültü sınır değerlerini düzenler. Kentsel ve kentsel olmayan alanlarda farklı limit değerler uygulanır.

Patlatma ve Şantiye Faaliyetleri için Saat Sınırlamaları

DTEX Operasyonları Açısından Önemi

• Hava şoku ölçümleri desibel (dB-Linear) olarak yapılır; yerleşim alanları yakınında 134 dB-L sınırı aşılmamalıdır.
• Patlatma öncesi Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) raporlarında gürültü ve titreşim simülasyonu sunulur.
• Sismograf ölçüm raporları arşivlenir ve idari makama sunulur.

Kapsam

Atıkların oluşumundan bertarafına kadar yönetilmesine ilişkin genel esasları, atık kodlarını ve atık üreticisinin yükümlülüklerini belirler. BYHY 5/6 ve 19. maddelerinde atıf yapılmıştır.

Yıkım Atıkları İçin Atık Kodları (Ek-4)

Düzenli Depolama Tesisi Sınıflandırması (Madde 6)

Kapsam ve Önemi

Yıkım faaliyetlerinden çıkan moloz, beton, demir, inşaat atıklarının çevreye zarar vermeyecek şekilde toplanması, taşınması ve bertarafını düzenler. Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik ile birlikte uygulanır.

DTEX Açısından Önemi

Patlatmalı yıkım sonrası ortaya çıkan atıkların seçici yıkım yöntemi ile ayrıştırılması, geri dönüşümü ve düzenli depolama alanına taşınması bu Yönetmelik çerçevesinde gerçekleştirilir.

Kapsam

ADR (Tehlikeli Malların Karayoluyla Uluslararası Taşımacılığına İlişkin Avrupa Anlaşması) hükümlerinin Türkiye'de uygulanmasını düzenleyen güncel yönetmeliktir. Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik Madde 7/3'te bu yönetmeliğe doğrudan atıf yapılmıştır.

Patlayıcı Sınıflandırması (Sınıf 1)

Yönetmeliğin Getirdiği Zorunluluklar

• SRC5 (ADR Sürücü Sertifikası): Patlayıcı taşıyacak sürücülerin ADR Sınıf 1 eğitimi sertifikası zorunludur.
• Araç Onayı: EX/II veya EX/III tipinde, yıllık ADR uygunluk muayenesinden geçmiş araçlar
• Tehlike İkaz Levhaları: Turuncu plakalar, tehlike sınıfı etiketleri zorunludur.
• Taşıma Belgesi: UN numarası, NEQ (Net Explosive Quantity), uyumluluk grubu zorunlu.
• TMFB (Tehlikeli Madde Faaliyet Belgesi): Patlayıcı taşıyan/gönderen firmalar için zorunlu.
• U-Net Otomasyon Sistemi: Tüm taşıma işlemleri Bakanlığın U-Net sistemi üzerinden kayıt altına alınır.

Kapsam

Karayolu, denizyolu ve demiryolu ile yapılacak tehlikeli madde taşımacılığı faaliyetlerinde görev alacak Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanlarının (TMGD) ve TMGD Kuruluşlarının (TMGDK) çalışma usul ve esaslarını belirler.

TMGD Yükümlülükleri (Madde 27)

• ADR 1.8.5.3 uyarınca eksiksiz ve doğru hazırlanmış kaza raporlarının 30 gün içinde Bakanlığa bildirilmesi
• Tehlikeli madde taşıma süreçlerinde çalışan personele ADR Bölüm 1.3 kapsamındaki eğitimlerin verilmesi
• ADR 1.10.3.2'de belirtilen güvenlik planının hazırlanması
• ADR 1.8.3.3 uyarınca yıllık faaliyet raporu düzenlenmesi

Kapsam

87/12028 sayılı Tüzüğün Ek-1 çizelgesi, depodaki net patlayıcı miktarına (NEQ) göre çevre yapılar ve yerleşim alanlarına olan asgari güvenlik uzaklıklarını belirler. Bu uzaklıklar Hopkinson-Cranz ölçek yasası prensibine dayanmaktadır.

Q-D (Quantity-Distance) Hesabı

K Katsayıları (Tipik Değerler)

Kapsam

Mayın temizliği, patlamamış mühimmat (UXO) tespit ve imha operasyonlarında uluslararası kabul gören standartlar. Risk yönetimi, kalite kontrol, raporlama ve sahanın temizlenmiş ilan edilmesi süreçlerini düzenler.

Ana IMAS Serileri (DTEX Uygulaması)

• IMAS 04.10: Terimler ve tanımlar sözlüğü
• IMAS 07.10-07.40: Mayın faaliyeti yönetimi ve akreditasyon
• IMAS 08.10-08.30: Genel saha değerlendirme ve teknik araştırma
• IMAS 09.10-09.50: Saha temizleme operasyonel gereksinimleri
• IMAS 10.10-10.70: İSG ve çevre koruma standartları
• IMAS 11.10-11.30: Stoklarda imha (Stockpile Destruction)

Saha Temizleme Sınıflandırması

Kapsam

NATO üye ülkelerinde patlayıcı, mühimmat depolama ve EOD operasyonları için ortak standartlar:

• STANAG 4123: NATO Patlayıcı Tehlike Sınıflandırma Yöntemi
• STANAG 4297: Mühimmat depolama güvenlik ilkeleri
• STANAG 4569: Hafif zırhlı araçlar için koruma seviyeleri
• AAP-19: NATO EOD Terminolojisi
• AEODP-10: NATO EOD Operasyonel Doktrini